https://repository.ju.edu.et//handle/123456789/121 2026-04-05T23:57:11Z 2026-04-05T23:57:11Z Fiqree Daggafaa Wadaajoo Iristee Akkawaak Taayyee Guddataa https://repository.ju.edu.et//handle/123456789/9958 2025-10-16T13:39:16Z 2016-08-01T00:00:00Z

Xiinxala itti fayyadama afaanii asoosama dhabsuu Seenaa keessatti Fiqree Daggafaa Wadaajoo; Iristee Akkawaak; Taayyee Guddataa Kaayyoon qorannoo kanaa asoosama „Dhabsuu Seenaa‟ fayyadama afaanii irratti xiyyeeffachuun xiinxaluu yoo ta‟u,qorannaan asoosama kana irratti mata duree kanaan taasifame hin jiru.Dhimma kana irratti qorannoon gegggeeffamuu hafuun immoo ogbarruu Oromootiif yookiin sirnabarumsaa ogbarruu afaanichaatiif gumaachi inni taasisus xiyyeeffannaa dhabuudanda‟a.Kunis dhimma fayyadama afaanii waan ta‟eef. Keessumaa haalaabarreessaan tokko afaanitti fayyadamu sirna barumsaaf ka‟umsa godhachuun kan dhihaateedha.Malli qorannoo kanaa, mala akkamtaa keessaa iddattoo akkaayyootti fayyadamuun mala mit carraatiin filamee jira.Iddattoo kanaan funaanufis mala ibsaa fayyadamuunxiinxalameera.Argannoowwangurguddoonqorannookanaa barreessaan afaan inni fayyadame: malleen dubbiifijechamoota gosagosaanergaa isaan dabarsanirratti hundaa‟uun kaa‟eera.Ittiaansuunis, fayyadamn imalleendubbiifi jechamoonni barsiisuuf mijatoo waanta‟aniif qabiyyee barnoota Afaan Oromootti dabalamanii barnoota kennamu qabatamaa ni taasisu. Akkasumas haala yeroo isaa wajjin walqabachuun jechoota filatamoo barreessaan asoosama kanaa itti gargaarame ciccimoofi sirriitti nama ibsuu danda‟anitti gargaarameera.Akka furmaataatti kan kaa‟ame, itti fayyadamni afaanii Seenaa, aadaafi duudhaa, amantiin fayyadama jechootaa barreessaan waan dhihaataniif osoo gumii dagaagina ogbarruufi Afaan Oromoo manneen barnootaa keessatti barattoota hirmaachisan barumsa dabarsuu danda‟a. Akkasumas,jechoota filatu keessatti jechoota safuu hawaasaaneeganiififudhatama qabanitti utuu gargaarame aadaa fayyadama afaanichaa babal‟isuu danda‟a.

2016-08-01T00:00:00Z Abbabaa Tarfaa Kumasaa Alamaayyoo Faqqadaa Mall Taakkalaa Gammachuu https://repository.ju.edu.et//handle/123456789/9946 2025-10-15T11:32:05Z 2024-08-01T00:00:00Z

Xiinxala dandeettii keeyyata afaan oromoon Bareessuu barattoota m/b/borachaa kuta 10ffa Abbabaa Tarfaa Kumasaa; Alamaayyoo Faqqadaa Mall; Taakkalaa Gammachuu Kaayyoon qorannoon kanaa rakkoo dandeettii barreessuu himaafi keeyyata Afaan Oro moo barattoota Mana Barumsaa Boorrachaa Sadarkaa Lammaffaa kutaa 10ffaa bara 2015 xiinxaluudha, Haaluma kanaan qorataan Mana barumsaa kana keessatti rakkoo dandeettii himaafi keeyyata barreessuu barattootaa adda baasuu waan barbaadameef xiyyeeffannoo itti kennneera. Akkasumas, qorataan qorannoo kana keessatti mala qoran noo safarataafi qulqulleeffataatti dhimma baeera. Kanamalees, qorannoo kana keessatti barattoonni 30’ni mala carraa kaayyoo kaayyoo irratti xiyyeeffateen filatamanii odeef fannoo akka kennan taasifamee jira. Dabalataanis, barsiisonni Afaan Oromoo kutaa10ffaa barsiisan 3 fudhatamuun ragaa akka kennan taasifameera. Akkasumas, qorannoo kana keessatti meeshaaleen funaansa ragaalee kanneen akka battalee, af gaaffiifi bargaaffii mata duree kennameef keessaa filachuun keeyyata akka barreessan go chuufi a-fgaaffii barsiisotaafi barattootaa fayyadamuun ragaaleen funaanamaniiru. Ragaaleen funaanamanis, mala qaaccessa ragaalee barbaachisuun qaacceffamanii dhi haataniiru. Argannoon qorannoo kanaarraa argame akka mul’isutti, barattoonni kutaa 10ffaa rakkoo dandeettii seera himaafi keeyyata afaan Oromoo eeganii barreessuu akka qabaniifi yaada maddisiisuun, qindeessuun himaafi keeyyata sirrii ulaagaa guutu ijaaruu irratti rakkoon akka jiru hubatameera. Kanuma irraa ka’uun rakkoo kanaaf furmaata jedhamee akka hubaannoo qorataatti kan kaa’ame barattoonni osoo sadarkaa gara ga diitii kaasanii shaakalawwan barsiisota isaaniitiin kennamuuf daree keessattis ta’ee daree barnootaan alattis xiyyeeffannoo guddaa itti kennuun nuffii tokko malee hojjechuun dan deettii barreessuu isaanii fooyyeffatanii gaarummaaa akka qabuufi; irra caalaatti immoo barsiisonnis gama isaaniitiin of kennuun deeggarsaafi shaakala walirraa hincinne bar attootaaf kennuun hanqina uumamuuf immoo duubdeebii atattamaafi sirreeffamaa kennaa yoo deeman rakkoon kun xiqqechuu danda’a. Walumaa galatti barsiisotaafi barattootaan cinatti deeggarsi maatiifi deeggarsi qaamaa dhimmi barnootaa isa ilaallatu hundi gahee isa irraa barbaachisu hunda bahuun rakkoo kana furuun barbaachisaa akka ta’ee hu batameera.

2024-08-01T00:00:00Z Raggaasaa Baayisaa Hurrisaa Iristee Akkawaak Abdusalaam Abbaa Olii https://repository.ju.edu.et//handle/123456789/9943 2025-10-15T10:42:58Z 2016-08-01T00:00:00Z

Xiinxala ergaa afwalaloo oromoo finfinneen Walqabatanii dhiyaatan Raggaasaa Baayisaa Hurrisaa; Iristee Akkawaak; Abdusalaam Abbaa Olii Matadureen qorannoo kanaa 'Xiinxala ergaa Afwalaloo Oromoo Finfinneen walqabatanii dhiyaatan' kan jedhu yommuu ta'u, ka'umsi qorannoo kanaas,ergaa afwalaloowwan Oromoo Finfinneen walqabatanii dhiyaatan funaanamuun ergaan isaan dabarsanis ta'ee, miirri hawaasni afwalalichaan ibsatan akkasumas, faayidaa inni hawaasaaf kennus xiinxalamanii dhaloota dhufuuf itti fufiinsa akka qabaatu taasisuudha.Kaayyoon isaa, Afwalaloowwan Oromoo Finfinneen walqabatanii dhiyaatan walitti qabuun ergaa isaanii xiinxaludha. Yaadiddamni qorannoon kun ittiin adeemsifames, yaadiddama haalaa fi faayidaati.Gaaffilee qorannoo kanaa deebisuuf mala qorannoo akkamtaa kan fayyadame yoo ta'u, meeshaaleen funaansa ragaalee qorannichaa kanneen akka:af-gaaffii fi marii garee irratti xiyyeeffate hojiirra oolchuun odeeffannoo barbaachisaa ta‟an odeef-kennitoota mala iddatteessuu miti carraa keessaa akkayyoo fi darbaa dabarsaadhaan filataman irraa funaanameera. Adeemsa kana keessatti odeef-keennitoonni afgaaffiif dhiyaatan mala iddattoo akkayyoo fi darbaa dabarsaatti gargaaramuun filataman namoota kudha sadii yommuu ta'an,kan marii gareef dhiyaatan ammoo namoota jaha ta'anii walii galatti,namoota kudha sagal qorannichaaf ragaalee barbaachise kennaniiru.Akka argannoo qorannoo kanaan bira gahametti, Afwalaloowwan Oromoo Finfinneen walqabatanii dhiyaatan ergaawwan akka:beeksisuu, deeggaruu, diddaa,dhiibbaa gama afaanii, aadaa, eenyummaa, siyaasa, diinagdee fi hawaasummaatiin uummata Oromoo irra gahaa ture akka ta'an afwalaloowwan dhiyaatan irraa hubachuun danda'ameera. Akkasumas, hawaasni miira gaddaa, sodaa yookiin yaaddoo fuula duraa, miira jaalalaa fi hawwii gara fuula duraaf qaban ittiin ibsataa kan turan ta'uunii fi faayidaa hawaasaaf kennu keessatti immoo,yeroo gorsaa fi beekamtii kennuu barbaade afwalaloo kanneenitti fayyadamaa kan ture ta'uudha.Kana malees, qorataan yaada kallattii gara fuulduraa ta'uu mala jedheen,Mootummaan naannoo Oromiyaa, dhaabbanni barnootaa, qorattoonni Oromoo aadaa fi Afaan Oromoo irratti hojjatanii fi Waajjirri Aadaa fi Turizimii Oromiyaa afwalaloo Oromoo Finfinneen walqabatanii dhiyaatan walitti qabuun qorannoo bal'aa irratti gaggeessuu fi sirna barnootaa Afaan Oromoo keessa galchuun baratamaa dhaloota itti aanuuf darbuu osoo danda'ee yaada jedhu kaa'eera.

2016-08-01T00:00:00Z Mabraatee Lammaatiin Alamaayyoo Faqqadaa Cimdii Waaqumaa https://repository.ju.edu.et//handle/123456789/9941 2025-10-15T10:27:16Z 2024-08-01T00:00:00Z

Xiinxala haala itti fayyadama malleen dubbii Asoosama dheeraa madaa qubaa Mabraatee Lammaatiin; Alamaayyoo Faqqadaa; Cimdii Waaqumaa Kaayyoo gooroon qorannoo kanaa itti fayyadama malleen dubbii kitaaba asoosama Madaa Qubaa xiinxaluudha. Gosti qorannoo kana keessatti hojiirra oole qorannoo qulqulleeffataati. Maddi ragaa tokkoffaa kunis kitaaba asoosama dheeraa “Madaa Qubaa” jedhamudha. Malli funaansa ragaa qoratichi itti fayyadame malleen dubbii asoosamicha xiinxale mala sakatta‟a dokumantii/harshammeeti. Qorannoo kana gaggeessuuf qorataan mala qulqulleeffataa dhimma baheera. Asoosama dheeraa Madaa Qubaa kana keessatti malleen dubbii adda addaatu qaacceffame. Malleen dubbiis asoosama dheeraa Madaa Qubaa keessatti argaman isaan kan ta‟an tokko tokkoon isaanii addaan baasuun ibsi itti kennameera. Kana jechuun malleen dubbii ogbarruufi dubbii namoonni jireenya guyyaa guyyaan taasisan keessatti akkaataa adda addaan kan itti gargaaramaniidha. Asoosama kana keessatti malleen dubbii asoosaan gargaarame haala kamiin akka itti gargaarame, dhimmoota akkamii waliin akka walitti hidheefi akkasumas ergaa kam dabarsuuf akka itti dhimmame hubachuun danda‟ameera. Dhimmoonni kunis dhimmoota hawaasummaa, siyaasaa, seenaa, aadaa, jaalala, dinagdee, Oromummaafi rakkina akka jiran argamaniiru. Kanaafuu, asoosama kana keessatti malleen dubbii kanneen akka: akkasaa, Iddeessaa, nameessuu, arrabsoo, mitihee, arbeessuu, ate, anyaarsee, arrabsoofi irra deddeebiitti gargaaramuun isaa xiinxalameera. Malleen dubbiin asoosama kana keessatti mul‟atan jarreen kana qofa. Isaan keessaa immoo asoosaan irra caalaatti mala dubbii akkasaatti dhimma akka itti bahe xiinxalameera. Asoosamni kitaabilees asoosama biroo irraa waanti adda isa godhu dhimma ibsachuu kallattiin osoo hin taane guutummaa guutuutti malleen dubbii kanneeniifi kalaqa fayyadamuu isaati. Dhugaa hawaasaa haala hubatamaa ta‟een ibsuun isaas adda isa taasisa. Asoosama kana keessatti malleen dubbiitti hedduminaan gargaaramuun cimina asoosama kanaa ta‟uu qorataan argateera. Malleen dubbii dhaamsa tokko karaa naannawa ta‟een qaama biroo, biraan gahuuf shoora olaanaa akka taphatu beekuun malleen dubbiitti osoo gargaaramee gaarii ta‟a. Malleen dubbii haasawaafi barreeffama keessatti iddoo adda addaatti galuun dhimmoota baay‟eef kan gargaaru waan ta‟eef asoosaan kamuu malleen dubbii kanatti akkaataa ifa ta‟een osoo itti fayyadamee bayeessa ta‟a.

2024-08-01T00:00:00Z