https://repository.ju.edu.et//handle/123456789/126 2026-04-27T13:05:04Z https://repository.ju.edu.et//handle/123456789/10226 Madaallii Dandeettii Barreessuu Barattootaa Dhimmoota Adda Addaaf: Haala Mana Barumsaa Saqqaa Sad.2ffaa Lak.1 Dabalaa Mul’ataa; Cimdii Waaqumaa; Soofiyaa Useen Kaayyoo guddaan qorannoo kanaa Madaallii Dandeettii Barreessuu Barattootaa Dhimmoota Adda Addaa kan akka:xalayaa barreessuu,himata barreessuu,abbaltii, qormaata,hojii manaa,gabaasa barreessan keessatti haala mana barumsaa Saqqaa Sad.2ffaa Lak.1 barreeffama barattootaa qaaccessuufi hanqinaalee mul‟ataniif yaada furmaataa kaa‟uudha.Bakki qorannoon kun itti gaggeeffame magaalaa Saqqaa Coqorsaa mana barumsaa Saqqaa Sad.2ffaa lak. 1 keessatti. Galma ga‟iinsa qorannoo kanaatiif mala qorannoo makaa (akkamtaafi hammamtaan) adeemsifamee jira.Ragaaleen barbaachisaa ta‟an akka madda tokkoffaatti barruulee barattoonni barreessan yoo ta‟u,akka madda lammaffaatti immoo barattootaa fi barsiisota mana barumsichaatti Afaan Oromoo baratanii fi barsiisan irraa meeshaalee bargaaffii fi afgaaffii akkasumas, sakatta‟a dookumentiitti dhimma ba‟uun odeeffannoon funaanameera. Baay‟inni barattoota iddattoo fudhatamanii dhiira 35 fi dubara 49 walii galatti,barattoota 84 irraa odeeffannoon funaanameera.Odeeffannoon funaanames,mala qaaccessa ragaalee lakkoofsaafi jechaan qaacceffamanii dhihaatanii jiru.Argannoon qorannoo kanaarraa argame akka mul‟isutti, barattoonni baay‟een Afaan Oromootiin yemmuu barreessan dogoggorri adda addaa akka uumamaa tureedha. Kunis dogoggora dhamjechaa,jecha qubeessuu, qubguddeessa,ijaarsa himaafi keeyyataa,sirna tuqaalee, filannoo jechootaa, itti fayyadama seerlugaa,yaada maddisiisuu fi yaada qindeessuu irratti rakkoo akkan qaban hubatamee jira.Kanamalees,barsiisonni sirnaan gochaalee garaagaraa shaakalchiisuu dhabuu,duubdeen kennamu ciccitaa ta‟uu,kitaabileen wabii dandeettii afaanii dagaagsu mana barumsa keessa dhabamuu. barattoonni seera barreeffamaa afaan tokkoo beekuu dhabuu, hanqina yaaddeebii,fi kkfa‟i kan jiru ta‟uun isaa hubatameera.Qorannoo kana keessatti rakkoolee barreeffama barattootarratti mul‟atan furuuf qabxiileen qoratichaan kaa‟aman barattoonni barreeffama irratti shaakala walitti fufaa osoo taasisanii, barsiisonni hordoffii cimaa osoo godhanii,barsiisonni saayinsii barreessuu barattoota haalaan osoo hubachiisanii,barattoota sad.1ffaa barsiisota barnoota Afaan Oromootin leenji‟aniin barnoonni Afaan Oromoo osoo kennamee, yaadni sirreeffamaa (feedback)n barattootaf irra deddeebin osoo kennamee,barattoonni waan barreessan sana gulaaluuf fedhii qabaatanii,shaakalliin gilgaalotaa irra deddeebin kennameefi kan jedhan akka furmaataatti kaa‟ameera. 2024-08-27T00:00:00Z https://repository.ju.edu.et//handle/123456789/10224 Xiinxala Haala Raawwii Shaakala Dandeettii Dubbisuu Barsiisuu Barsiisotaa:Haala Barnoota Afaan Oromoo Kutaa 9ffaa Fi 10ffaa Mana Barumsaa Cooraa Sadarkaa2ffaa Shaafii Taaffasaa; Tashoomaa Balaayinaa; Alamaayyoo Faqqadaa Kaayyoon qorannoo kanaa, haala raawwii shaakala dandeettii dubbisuu barsiisuu barsiisotaa:haala barnoota Afaan Oromoo kutaa 9ffaa fi 10ffaa xiinxaluudha. Ka‟umsi qorannoo kanaa, barattoonni hedduun rakkoo dubbisa dubbisuu akka qaban barattootnifi barsiisonni dubbataa turuudha. Maddi ragaa qorannoo kanaa, barattootaafi barsiisota kutaa 9ffaa fi 10ffaa mana barumsaa Cooraati. Meeshaan funaansa ragaa, daawwannaa daree, bargaaffiifi afgaaffiidha. Qorannichi qorannoo makaa yoo ta‟u ragaan meeshaalee funaansa ragaa armaan olitti ibsamaniin sassaabaman saxaxa ibsaan xiinxalaman. Argannoo Qorannichaa immoo: Gaaffileen shaakala dubbisa duraa, beekumsa duraa barattootaa giddu galeessa godhachuun barsiifamuu, hiikni jechaa dubbisaan dura dhufu, kutaa 10ffaa keessatti haala qajeelcha barsiisaa irraa ajajuun yemmuu raawwatu, kutaa 9ffaa keessatti garuu xiyyeeffannoo barbaachisu hinargatin hafeera. Gama biraan, jeequmsi, fedhiin barattootaa laafuufi to‟annoon barsiisaa laafuun danqaalee yeroo raawwii shaakala dubbisa duraa keessatti adda bahaniidha. Yeroo raawwii Shaakala yeroo dubbisuu keessatti immoo, tarsiimoon ariitiin ykn saffisaan dubbisuu kutaalee 9ffaafi 10ffaa keessatti yoo hojiirra oolu, tarsiimooleen biroo hafuun danqaalee tarsiimoo dubbisuun walqabatanii adda bahaniidha. Akkasumas, dubbisni barsiifame gosa dubbisa sagalootiin, yoo ta‟u dubbisni callisaa yemmuu gilgalli dubbisa boodaa dalagamu kan hojiirra ooleedha. Kanaan walqabatee, hanqinni kitaabaa, fedhiifi kaka‟umsa dhabuu barattootaa, fi mala baruu barsiisuu duudhawaa fayyadamuun barsiisotaa danqaalee mul‟ataniidha. Gama biraan, gahumsi dubbisa dubbisuu barattoota kutaa 9ffaafi 10ffaa laafaa yoo ta‟u, sagalee ciccitaan dubbisuun, dubbisa dubbisuuf fedhii dhabuun, kitaabileen dubbisaa dabalataa dhibuun, hordoffiin maatii xiqqaachuufi kaka‟umsa itti horuu dhabuun barsiisotaa ka‟umsa ta‟uusaanii qorannoon kun ifoomseera. Shaakala dubbisa boodaa keessatti immoo, dubisni callisaa, tarsiimoon gadi fageenyan dubbisuu fi dandeettileen biroo qindoominaan kan baratamaniidha. Danqaalee mul‟ataniif yaadni furmaataas; meeshaalee deeggarsa barnootaa fayyadamuun, hiika jechaa tilmaamamuuf xiyyeeffannoo laachuun barbaachisaadha. Dubbisni daree keessatti dubbifamu bifa callisaanis dubbifamuun, tarsiimooleen dubbisuu garagaraas hojiirra ooluun barbaachisaadha. Gahumsi dubbisuu barattootaa akka dabaluuf, fedhii itti horuun, meeshaalee dubbisaa gahaa ta‟e dhiyeessuun, hordofii barbaachisu taasisuufi to‟annoo cimaa taasisuun barbaachisaadha. Xumura irratti, gilgaala hojjatamu gosa tarsiimolee dubbisuu adda addaa fayyadamuun barsiisuun barbaachisaadha. Akka waliigalaatti, qorannoon kun gahumsi dubbisa dubbisuu barattotaa laafaa ta‟uu ifoomseera. Haata‟u malee, sababni dhiibbaa keessa ykn alaa ta‟uu adda baasuu hindandeenye kanaafuu namni biraa qaawwa eerame kana furuu qaba 2023-07-06T00:00:00Z https://repository.ju.edu.et//handle/123456789/10218 Xiinxala Hojiirra Oolmaa Madaallii Walitti Fufaafi Yaad-Deebii Barsiisota Afaan Oromoo: Mana Barumsaa Saxoo Samaroo Sadarkaa 2ffaa Kutaa 10ffaa Bara 2016 Aagituu Daggafaa; Tashoomaa Balaayinaa; Mahaadii Huseen Kaayyoon gooroo qorannoo kanaa hojiirra oolmaa madaallii walitti fufaafi yaad-deebii barsiisonni mana barnoota sadarkaa lammaffaa Saxoo Samarootti kutaa 10ffaa barnoota Afaan Oromoo barasiisan daree barnootaa keessatti barattoota isaanii madaaluuf itti fayyadaman adda baasuudha. Kaayyoo qorannoo kanaa galmaan ga’achuuf,qorattun ragaawwan qorannichaa funaanuuf mala qorannoo makoo gargaaramtee jirti. Qorattuun manneen barnoota magaalaa jimmaatti argaman keessaa :Mana Baruumsa Sadarkaa 2ffaa, Saxoo mala carraa filattee jirti.Odeeffannoo kennitoonni barsiisota 9, barattoota 54 mala iddatteessuu hammargeefi mala iddatteessuu kaayyeffatan hirmaatanii jiru. Gama meeshaa funaansa ragaatiin sakatta’a dookimentii, bargaaffii barsiisota qofaaf dhiyeesuufi afgaaffii barsiisotaa, barattoota, dhiyeessuun ragaan funaaname hammamtaafi akkamtaan ragaan walitti qabame addan qoodamuun xiinxalamee jira.Argannoon qorannoo kanaas,Yaad-deebiin madaallii walitti fufaa barsiisota afaan oromoo mana barumsaa sadarkaa 2ffaa Saxoo Samaroo kutaa 10ffaa barnoota Afaan Oromoo barsiisan hojiirra oolmaan barnootaan boodaa barachuu hubachuufi madaallii barnootaarratti kennamufi madaalliin barsiisuu qofaa ta’uunifi madaalliin akka barnootaatti barattoota ofdandeessisuuf kennamu kan hin jirre ta’uun hubatameera. Danqaaleen madaallii Walitti Fufaa geggeessuufi yaad deebii madaallii kennuu keessatti barsiisota quunnaman mana barnoota sadarkaa lammaffaa Saxoo Samaroo kutaa10ffaa baayina barattootaafi yeroon barnootichaaf kennarraan kan ka’e barsiisan barattoota dareetti dabarsu waan ta’eef hojiirra oolmaa madaallii walitti fufaa hubachuuf qofti hojiirra kan oolu ta’uu xiinxallii godhameen hubatamee jira. Danqaalee barsiisota Afaan Oromoo kutaa 10ffaa Mana Barumsichaa Quunnaman furuuf yaada furmaataa Barsiisonni mana barnootaa Saxoo Samaroo kutaa 10ffaa Afaan Oromoo barsiisan, baayinni barattootaa xiqqatee haala seera qabeessaan madaallii walitti fufaaf yaad-deebii kennuun, daree keessatti tooftaa af-gaaffii, hojii manaa kennuu, marii gareefi battallee barreeffama gabaabaafi filannoo qofa baay’inaan kan fayyadaman waan ta’eef Daree barnootaa keessatti barsiisonni barattoota isaanii osoo tooftaa adda addaati fayyadamuun madaalanii yaad-deebii kennanii baayee gaarii taa.Yaad-deebiin madaallii walitti fufaa barsiisota afaan oromoo mana barumsaa sadarkaa 2ffaa Saxoo Samaroo kutaa 10ffaa barnoota Afaan Oromoo barsiisan hojiirra oolmaan barnootaan boodaa barachuu hubachuufi madaallii barnootaarratti kennamufi madaalliin barsiisuu qofaa ta’uu, kanaaf madaalliin barsiisonni daree keessatti itti gargaaraman yaad deebiifi madaallii garaagaraa utuu hammatee filatamaadha. Danqaaleen madaallii walitti fufaa geggeessuufi yaad-deebii madaallii kennuu keessatti barsiisota quunnaman mana barnoota sadarkaa lammaffaa saxoo samaroo kutaa10ffaa baay’ina barattootaafi yeroon barnootichaaf kennarraan kan ka’e barsiisan barattoota dabarsuufi sadarkeessuu waan ta’eef hojiirra oolmaa madaallii walitti fufaan qofti hojiirra kan oolu ta’uu xiinxallamee jira. Kanaaf, Barsiisonni daree keessatti yoo bartoota isaanii qoran osoo kaayyoo walfakkataadhaaf madaaluu baatanii filatamaadha. 2017-08-18T00:00:00Z https://repository.ju.edu.et//handle/123456789/10206 Qeeqaa Soosama Dheeraa Imimmaan Haadhaa Ija Yaadxina Seenawaan Raabiyaa Sharafuu; Taayyee Guddataa; Abdussalaam Abbaa Olii Qorannoon kun qeeqa asoosama dheeraa 'Imimmaan Haadhaa' Ija Yaadxina seenawaan jedhu irratti xiyyeeffata. Kaayyoon qorannoo kanaas asoosama filatame ija yaadxina seenawaan qeequdha. Milkaa’ina kaayyoo kanaafis mala qorannoo akkamtaatti gargaaramuun adeemsifame. Mala kana keessattis ibsa akkamtaa (qualitative descreptive) gargaaramuun sakkatta’a dookumentii gochuun qeeqameera. Akkasumas qorattuun asoosama filatame kana akka madda raga tokkoffaatti kan dhimma itti baate yoo ta’u, asoosamicha mala idaattoo miti carraa keessaa tooftaa iddatteessuu kaayyeffataatti gargaaramuun asoosama filatte kana keessaa xiyyeefannoo qorannoo ishee irratti hundaa’uun raga madda qorannoo isheef ta’u keessaa fudhachuun qeeqxeetti. Haaluma kanaan ciminnaafi hanqina qorannichaa adda basuun bu'aa qorannoo kanaa argamsiisuun cinatti yaadotni furmaataas ka’amaniiru. Asoosammicha keessatti dhimmootni dhiyaatan rakkoowwan haala jiruuf jireenya ummata Oromoo bara asoosamichi keessatti barreeffamee irra gahaa ture bifa qeeqa seenawaan maal akka ta’aa ture agarsiiseera. Hojiin asoosama tokko kallattiinis ta'e alkallattiin waa’ee jiruufi jireenya hawaasicha bu'uura godhatee barreeffamee ergaa yookiin dhaamsa garaagaraa qabatee dhihaata. Asoosama "Imimmaan Haadhaa "jedhu kana keessaattis dhimmoonni dhiyaatan rakkoowwan haala jiruufi jireenya uummata Oromoorra bara kitaabichi barreeffame keessa irra ga'aa ture bifa qeeqa seenawaan agarsiisuuf yaaleera. Bu'uuruma kanaan, haalli ijaarsa asoosamichaa hawaasa bara asoosamichi keessatti barreeffamee gara tokkummaan qabsa’uun gabrummaa ofirraa akka kaasaniif karaa agarsiiseera. Kana malees asoosamichi garaaharummaa yaada hawaasicha gidduu jiru warra farra qabsichaan uumame xiqqeessuun tokkummaa isaanii irratti akka xiyyeeffataniif asoosamichirrahubachuun danda’ameera.Dhuma irrattis qorannoon qeeqa seenawaa asoosamoota biroo irratti osoo bal 'inaan geggefameefi qorattooti biroos gosa qeeqa biroon asoosama kanarrati osoo gaggeessaffame bu’aan asoosamicharraa argamu gaarii ta’a. 2024-08-18T00:00:00Z